Mammografie en baarmoederhalskankerscreening in België
Borstkanker is de meest voorkomende kanker bij vrouwen in België. Elk jaar krijgen meer dan 10.000 Belgische vrouwen de diagnose. Het goede nieuws? Dankzij vroegtijdige opsporing via mammografie stijgt de overlevingskans aanzienlijk. In België organiseert de overheid gratis bevolkingsonderzoeken voor zowel borstkanker als baarmoederhalskanker. Toch laat bijna de helft van de uitgenodigde vrouwen deze gratis screenings aan zich voorbijgaan.
Mammografie: hoe werkt het bevolkingsonderzoek?
In Vlaanderen stuurt het Centrum voor Kankeropsporing om de twee jaar een uitnodiging naar alle vrouwen tussen 50 en 69 jaar. In Brussel en Wallonië bestaan gelijkaardige programma's. De screening is volledig gratis — u betaalt geen remgeld en hebt geen verwijsbrief nodig.
Hoe verloopt de mammografie?
U maakt een afspraak in een erkend screeningscentrum in uw buurt. Tijdens het onderzoek worden er röntgenopnames gemaakt van beide borsten. Het duurt ongeveer 15 minuten. Is het pijnlijk? De meeste vrouwen ervaren het als oncomfortabel maar niet pijnlijk. De borst wordt kort samengedrukt tussen twee platen — dat is nodig voor een scherp beeld.
Na het onderzoek worden de beelden door twee onafhankelijke radiologen beoordeeld. U ontvangt het resultaat per brief, doorgaans binnen twee weken. Uw huisarts wordt ook geïnformeerd.
Wat als het resultaat afwijkend is?
Een afwijkend resultaat betekent niet automatisch kanker. In de meeste gevallen gaat het om een goedaardige afwijking. U wordt dan uitgenodigd voor bijkomend onderzoek: een diagnostische mammografie met meer detail, een echografie of soms een biopsie. Dit bijkomend onderzoek wordt door het ziekenfonds terugbetaald.
Screeningsmammografie versus diagnostische mammografie
Er is een belangrijk verschil:
- Screeningsmammografie — het bevolkingsonderzoek, om de 2 jaar, gratis voor vrouwen 50-69. Doel: opsporing bij vrouwen zonder klachten.
- Diagnostische mammografie — op voorschrift van uw arts bij klachten (knobbel, pijn, afscheiding). Wordt terugbetaald via het ziekenfonds met normaal remgeld. Kan op elke leeftijd.
Vrouwen jonger dan 50 of ouder dan 69 die risicofactoren hebben (familiale belasting, genetische mutatie) kunnen via hun arts een diagnostische mammografie laten uitvoeren die door het ziekenfonds vergoed wordt.
Baarmoederhalskankerscreening: het uitstrijkje
Baarmoederhalskanker wordt in de meeste gevallen veroorzaakt door het Humaan Papillomavirus (HPV). Via een eenvoudig uitstrijkje — ook wel PAP-test of HPV-test — kan de arts celveranderingen opsporen lang voordat er kanker ontstaat.
Wie komt in aanmerking?
Alle vrouwen tussen 25 en 64 jaar worden om de drie jaar uitgenodigd. Het onderzoek kan uitgevoerd worden door uw gynaecoloog, huisarts of in een wijkgezondheidscentrum. De screening is volledig terugbetaald.
Hoe verloopt het uitstrijkje?
De arts neemt met een klein borsteltje cellen af van de baarmoederhals. Het duurt minder dan een minuut en is doorgaans niet pijnlijk — hooguit wat oncomfortabel. De cellen worden naar een laboratorium gestuurd voor analyse. Het resultaat is er binnen twee tot vier weken.
HPV-vaccinatie vervangt de screening niet
Meisjes en jongens worden sinds 2010 in België gevaccineerd tegen HPV (rond 12-13 jaar). Maar zelfs als u gevaccineerd bent, blijft de driejaarlijkse screening aangeraden. Het vaccin beschermt tegen de meeste maar niet alle HPV-types die kanker kunnen veroorzaken.
Waarom laten zoveel vrouwen de screening schieten?
De deelnamegraad in Vlaanderen schommelt rond de 50% voor mammografie. Dat betekent dat de helft van de vrouwen die recht hebben op een gratis screening, er geen gebruik van maakt. De redenen zijn divers:
- "Ik heb geen klachten, dus het is niet nodig" — maar screening is juist bedoeld om problemen te ontdekken vóór er klachten zijn
- "Ik ben bang voor het resultaat" — begrijpelijk, maar vroege ontdekking geeft de beste vooruitzichten
- "Ik heb er geen tijd voor" — een mammografie duurt 15 minuten, een uitstrijkje minder dan 5
- "Ik wist niet dat het gratis was" — de uitnodiging per brief wordt soms over het hoofd gezien
Waar kunt u terecht?
Voor mammografie kunt u terecht in een erkend screeningscentrum in uw regio. In steden als Brussel, Antwerpen, Gent en Leuven zijn er meerdere centra. De uitnodiging die u per brief ontvangt, vermeldt de adressen bij u in de buurt.
Voor het uitstrijkje kunt u terecht bij uw gynaecoloog, huisarts of in een wijkgezondheidscentrum. Zoek een arts via zorg-portaal.be en filter op uw regio.
De link met uw huisarts en GMD
Uw huisarts speelt een belangrijke rol in preventie. Via het Globaal Medisch Dossier houdt uw arts bij welke screenings u hebt ondergaan en wanneer de volgende gepland is. Hebt u nog geen GMD? Laat er een openen — het is gratis en verhoogt uw terugbetaling. Meer informatie vindt u in onze gids over het vinden van de juiste arts.
Veelgestelde vragen
Is een mammografie pijnlijk?
De meeste vrouwen ervaren het als een kort moment van ongemak wanneer de borst wordt samengedrukt. Het duurt slechts enkele seconden per opname. Als u pijngevoelig bent, plan de afspraak dan in de eerste helft van uw menstruatiecyclus, wanneer de borsten minder gevoelig zijn.
Kan ik ook vóór mijn 50ste een mammografie laten maken?
Ja, bij klachten of verhoogd risico (familiale belasting) kunt u via uw arts een diagnostische mammografie laten uitvoeren. Het ziekenfonds betaalt deze terug. Bespreek met uw huisarts of dit voor u aangewezen is.
Hoe vaak moet ik een uitstrijkje laten doen?
Om de drie jaar, van 25 tot 64 jaar. Bij een afwijkend resultaat kan de arts een snellere opvolging voorstellen.
Wordt de HPV-vaccinatie terugbetaald?
Voor jongeren in het kader van het schoolvaccinatieprogramma is het HPV-vaccin gratis. Voor volwassenen die zich alsnog willen laten vaccineren, is de terugbetaling afhankelijk van leeftijd en ziekenfonds. Informeer bij uw mutualiteit.
Wat als ik de uitnodigingsbrief kwijt ben?
U kunt zelf een afspraak maken in een erkend screeningscentrum of contact opnemen met het Centrum voor Kankeropsporing. Uw huisarts kan u ook helpen om de screening te plannen.