Antibiotica: wanneer nodig en wanneer niet?
U kent het scenario vast: na een paar dagen hoesten en niezen zit u in de wachtkamer van uw huisarts en vraagt u om een antibioticum. Want dat helpt toch altijd? Niet dus. En dat is precies waar het probleem begint.
Wat zijn antibiotica en hoe werken ze?
Antibiotica zijn geneesmiddelen die bacteriën doden of hun groei remmen. Ze werden in 1928 ontdekt door Alexander Fleming — penicilline — en hebben sindsdien miljoenen levens gered. Longontsteking, bloedvergiftiging, urineweginfecties: zonder antibiotica zijn dit potentieel dodelijke aandoeningen.
Maar hier is het cruciale punt: antibiotica werken uitsluitend tegen bacteriën. Niet tegen virussen. En het merendeel van de veelvoorkomende infecties — verkoudheid, griep, de meeste keelpijnen, bronchitis, buikgriep — wordt veroorzaakt door virussen.
Wanneer u met een virale infectie antibiotica neemt, helpt het middel niet. Het doet niets tegen het virus. Maar het veroorzaakt wél nevenwerkingen (diarree, misselijkheid, allergische reacties) en — nog erger — het draagt bij aan antibioticaresistentie.
Antibioticaresistentie: wat is dat precies?
Bacteriën zijn slimme organismes. Wanneer ze herhaaldelijk aan antibiotica worden blootgesteld, ontwikkelen sommige stammen mechanismen om het middel te weerstaan. Die resistente bacteriën overleven, vermenigvuldigen zich en verspreiden zich. Op termijn ontstaan er bacteriën waartegen geen enkel antibioticum meer werkt — de zogenaamde superbacteriën.
De Wereldgezondheidsorganisatie noemt antibioticaresistentie een van de grootste bedreigingen voor de volksgezondheid wereldwijd. In Europa sterven jaarlijks naar schatting 35.000 mensen aan infecties veroorzaakt door resistente bacteriën. België is geen uitzondering.
België: een slechte leerling
Ondanks jarenlange bewustmakingscampagnes behoort België tot de Europese landen met het hoogste antibioticagebruik. Belgische artsen schrijven meer antibiotica voor dan hun collega's in Nederland, Scandinavië of Duitsland. Vooral in de ambulante sector — bij huisartsen — is het gebruik te hoog.
De redenen zijn complex. Patiënten verwachten vaak een voorschrift, artsen willen hun patiënten tevreden stellen, en de tijdsdruk in een consultatie laat weinig ruimte voor uitgebreide uitleg over waarom een antibioticum niet nodig is.
Wanneer zijn antibiotica wél nodig?
Laten we helder zijn: soms zijn antibiotica absoluut noodzakelijk en levensreddend. Enkele voorbeelden:
- Bacteriële longontsteking — een ernstige infectie waarbij de longen zich vullen met vocht
- Urineweginfecties — vooral blaasontsteking die niet vanzelf overgaat of nierbekkenontsteking
- Streptokokken-angina — keelpijn veroorzaakt door de streptokokbacterie (vast te stellen met een sneltest)
- Huidinfecties — ernstige cellulitis, geïnfecteerde wonden
- Middenoorontsteking bij kinderen — in sommige gevallen, afhankelijk van de leeftijd en ernst
- Sepsis (bloedvergiftiging) — een levensbedreigende noodsituatie
Wanneer zijn antibiotica NIET nodig?
En hier komt het: voor de meest voorkomende klachten waarvoor Belgen naar de huisarts gaan, zijn antibiotica zelden aangewezen:
- Verkoudheid — altijd viraal, geneest vanzelf in 7-10 dagen
- Griep — viraal, behandeling is rust en symptoombestrijding
- Acute bronchitis — bijna altijd viraal, ook al hoest u flink en produceert u groen slijm (ja, ook groen slijm is meestal viraal)
- Keelpijn — in 80% van de gevallen viraal. Een sneltest kan uitsluiten of het bacterieel is
- Sinusitis — verbetert in 70-80% van de gevallen vanzelf binnen twee weken
- Buikgriep — bijna altijd viraal
Veel patiënten zijn verbaasd als hun huisarts in Antwerpen of Gent geen antibioticum voorschrijft bij een zware verkoudheid. Maar die arts doet u juist een gunst: geen onnodige nevenwerkingen, en geen bijdrage aan het resistentieprobleem.
De sneltest: een gamechanger
Bij keelpijn kan uw huisarts een CRP-sneltest of streptokokkensneltest uitvoeren. De CRP-test meet een ontstekingsmarker in uw bloed. Een laag CRP-gehalte wijst op een virale infectie, een hoog gehalte kan wijzen op een bacteriële infectie.
De streptokokkensneltest geeft binnen vijf minuten aan of de keelpijn veroorzaakt wordt door een streptokokbacterie. Alleen in dat geval is een antibioticum nodig. In België wordt het gebruik van sneltesten actief gepromoot door het BAPCOC (de Belgische Commissie voor de Coördinatie van het Antibioticabeleid).
Wat kunt u zelf doen?
Als patiënt
- Vraag uw arts niet om een antibioticum — laat de arts beslissen of het nodig is
- Vertrouw uw arts als hij zegt dat een antibioticum niet nodig is
- Neem antibiotica altijd volledig op volgens het voorschrift — stop niet voortijdig, ook niet als u zich beter voelt
- Bewaar nooit restjes antibiotica voor "de volgende keer" en deel ze niet met anderen
- Breng ongebruikte antibiotica terug naar de apotheek
Symptoombestrijding zonder antibiotica
Bij virale infecties kunt u wel de symptomen verlichten:
- Paracetamol tegen koorts en pijn
- Voldoende drinken en rust
- Neusspray met zoutwater bij sinusklachten
- Honingwater bij hoest (niet bij kinderen jonger dan 1 jaar)
- Keelpastilles bij keelpijn
De meeste virale infecties genezen vanzelf binnen 7 tot 14 dagen. Geduld is vaak het beste medicijn.
Wanneer toch terug naar de arts?
Soms begint een infectie viraal maar komt er een bacteriële infectie bovenop (superinfectie). Ga terug naar uw huisarts als:
- De koorts na 3-4 dagen niet daalt of opnieuw stijgt
- U steeds zieker wordt in plaats van beter
- U ademhalingsproblemen krijgt
- Er bloed in uw sputum zit
- De klachten langer dan twee weken duren zonder verbetering
Antibioticagebruik bij dieren
Een aspect dat vaak vergeten wordt: ongeveer de helft van alle antibiotica in België wordt niet bij mensen maar bij dieren gebruikt. In de veeteelt werden antibiotica jarenlang niet alleen om zieke dieren te behandelen maar ook preventief en als groeibevorderaar ingezet.
Resistente bacteriën die bij dieren ontstaan, kunnen overspringen naar mensen — via voedsel, direct contact of het milieu. Gelukkig is het antibioticagebruik in de Belgische veeteelt de laatste jaren fors gedaald dankzij het AMCRA-convenant, maar er is nog werk aan de winkel.
De toekomst: een wereld zonder werkzame antibiotica?
Als we niets veranderen, voorspelt de WHO dat tegen 2050 jaarlijks 10 miljoen mensen wereldwijd zullen sterven aan resistente infecties — meer dan aan kanker. Operaties, chemotherapie en orgaantransplantaties worden onmogelijk als we geen antibiotica meer hebben om infecties te bestrijden.
De oplossing is tweeledig: minder onnodig antibioticagebruik (bij mens én dier) en meer investeringen in nieuwe antibiotica en alternatieven. Als patiënt kunt u uw steentje bijdragen door niet te vragen om antibiotica wanneer ze niet nodig zijn.
Veelgestelde vragen
Helpt een antibioticum tegen griep?
Nee. Griep wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Antibiotica werken enkel tegen bacteriën. Bij griep is rust, vocht en paracetamol de aangewezen behandeling. Alleen als er een bacteriële complicatie optreedt (zoals longontsteking) kan een antibioticum nodig zijn.
Groen slijm bij hoest: is dat niet bacterieel?
Niet noodzakelijk. De kleur van sputum is geen betrouwbare indicator voor de oorzaak van de infectie. Groen of geel slijm kan ook bij virale infecties voorkomen. Uw huisarts beoordeelt op basis van het volledige klinische beeld of antibiotica nodig zijn.
Waarom moet ik de volledige kuur afmaken?
Een onvolledige kuur kan ertoe leiden dat niet alle bacteriën gedood worden. De overlevende bacteriën — vaak de sterkste — kunnen dan resistentie ontwikkelen. Volg altijd het voorgeschreven schema, ook als u zich al beter voelt na een paar dagen.
Kan ik allergisch worden voor antibiotica?
Ja. Allergie voor antibiotica — vooral penicilline — komt voor bij ongeveer 5-10% van de bevolking. Symptomen variëren van huiduitslag tot ernstige anafylaxie. Meld een vermoeden van antibiotica-allergie altijd aan uw arts en laat het vermelden in uw medisch dossier.
Zijn er alternatieven voor antibiotica?
Voor virale infecties: symptoombestrijding (pijnstillers, rust, vocht). Er wordt onderzoek gedaan naar faagtherapie (virussen die bacteriën doden), antimicrobiële peptiden en vaccinatie als alternatieve strategieën. Maar voor nu blijven antibiotica de hoeksteen van de behandeling van bacteriële infecties.